{"id":9861,"date":"2026-01-07T11:27:08","date_gmt":"2026-01-07T08:27:08","guid":{"rendered":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/?p=9861"},"modified":"2026-01-07T11:27:11","modified_gmt":"2026-01-07T08:27:11","slug":"unutmak-kolay-hatirlamak-zor-93-harbinde-bulgaristan-turklerinin-gorunmez-felaketi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/unutmak-kolay-hatirlamak-zor-93-harbinde-bulgaristan-turklerinin-gorunmez-felaketi\/","title":{"rendered":"Unutmak Kolay, Hat\u0131rlamak Zor: 93 Harbi\u2019nde Bulgaristan T\u00fcrklerinin \u201cG\u00f6r\u00fcnmez\u201d Felaketi"},"content":{"rendered":"\n<p>Dr. Nedim B\u0130R\u0130NC\u0130<\/p>\n\n\n\n<p>Balkan tarihini okurken bir tuzakla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z: Ac\u0131lar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 \u201ctarih\u201d olur, bir k\u0131sm\u0131 \u201cdipnot\u201d. Oysa dipnotta kalan ac\u0131, daha az ger\u00e7ek de\u011fildir; yaln\u0131zca daha az anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1877\u20131878 Osmanl\u0131\u2013Rus Sava\u015f\u0131 (93 Harbi) s\u0131ras\u0131nda ve hemen sonras\u0131nda Bulgaristan co\u011frafyas\u0131nda M\u00fcsl\u00fcman\/T\u00fcrk sivillerin ya\u015fad\u0131klar\u0131, i\u015fte bu dipnotla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f felaketlerden biridir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu sava\u015f \u00e7o\u011fu zaman \u201cBulgaristan\u2019\u0131n kurtulu\u015fu\u201d anlat\u0131s\u0131yla hat\u0131rlan\u0131r. Bulgar haf\u0131zas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu do\u011fald\u0131r. Fakat ayn\u0131 d\u00f6nemin ba\u015fka bir y\u00fcz\u00fc daha vard\u0131r: sivillerin hedefe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc, k\u00f6ylerin bo\u015falt\u0131ld\u0131\u011f\u0131, yak\u0131ld\u0131\u011f\u0131; yerinden edilmenin \u201casker\u00ee sonu\u00e7\u201d de\u011fil siyasi hedef gibi i\u015fletildi\u011fi bir s\u00fcre\u00e7. Krzysztof Popek\u2019in, Bulgar ve T\u00fcrk historiografisini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ran \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 tam da bu k\u0131r\u0131lmay\u0131 g\u00f6sterir: Bir tarafta \u201ckurtulu\u015f\u201d anlat\u0131s\u0131, di\u011fer tarafta \u201cmuhacirlik\u201d ve sivil trajedi merkezli haf\u0131za. Ve evet: \u0130kisi ayn\u0131 tarih diliminin iki farkl\u0131 ger\u00e7e\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eiddetin co\u011frafyas\u0131: Filibe\u2019den Deliorman\u2019a uzanan \u00e7izgi<\/p>\n\n\n\n<p>Filibe, T\u0131rnova, Pazarc\u0131k hatt\u0131 ile Deliorman, Dobruca, Eski Za\u011fra, K\u0131zanl\u0131k, \u015e\u0131pka \u00e7evresi; rastgele se\u00e7ilmi\u015f yer adlar\u0131 de\u011fil. Bunlar, sava\u015f\u0131n ilerleyi\u015fiyle birlikte korkunun yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00fczerg\u00e2hlar\u00d6zellikle 1878\u2019e yakla\u015f\u0131rken b\u00f6lgede M\u00fcsl\u00fcman sivillere d\u00f6n\u00fck sald\u0131r\u0131larla ilgili \u0130ngiliz raporlar\u0131na dayand\u0131r\u0131lan anlat\u0131lar da var: baz\u0131 k\u00f6ylerin yak\u0131lmas\u0131, toplu \u00f6ld\u00fcrmeler, ka\u00e7\u0131rmalar ve benzeri olaylar \u201csava\u015f\u0131n yan \u00fcr\u00fcn\u00fc\u201d gibi de\u011fil, bir t\u00fcr \u201calan temizli\u011fi\u201d gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<br \/>Bu t\u00fcr kaynak at\u0131flar\u0131 \u00f6nemli; \u00e7\u00fcnk\u00fc mesele, sadece \u201cbiz b\u00f6yle biliyoruz\u201d de\u011fil, d\u00f6nemin d\u0131\u015f g\u00f6zlemlerinin de bir \u015fiddet tablosuna i\u015faret ediyor olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>K\u0131zanl\u0131k ve \u00e7evresi \u00f6zelinde ise do\u011frudan \u201c\u0130ngiliz belgeleri\u201d \u00fczerinden okuma yapan \u00e7al\u0131\u015fmalar bulunuyor; \u00f6rne\u011fin Britanya konsolos raporlar\u0131n\u0131 merkeze alan incelemeler, yerel olaylar\u0131n ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n<p>Fail meselesi: \u201c\u00c7ete\u201d de\u011fil, hibrit bir g\u00fc\u00e7<\/p>\n\n\n\n<p>K\u00f6\u015fe yaz\u0131lar\u0131nda s\u0131k yap\u0131lan hata \u015fudur: Her \u015feyi \u201c\u00e7eteler yapt\u0131\u201d diye \u00f6zetleyip devlet\/ordu boyutunu flu b\u0131rakmak. Oysa 93 Harbi\u2019nin sivil y\u00fcz\u00fcnde \u015fiddet \u00e7o\u011fu zaman hibrit i\u015fler:<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00fczenli ordu ve i\u015fgal idaresi (Rus \u0130mparatorluk Ordusu\u2019nun varl\u0131\u011f\u0131 ve asker\u00ee disiplin\/cezas\u0131zl\u0131k alan\u0131)<\/p>\n\n\n\n<p>Yerel g\u00f6n\u00fcll\u00fc birlikler\/milis unsurlar\u0131 (opal\u00e7enler gibi)<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ntikam ve panik psikolojisiyle hareket eden yerel akt\u00f6rler<\/p>\n\n\n\n<p>Popek\u2019in metni, \u201cplanl\u0131 olmasa bile\u201d Rusya\u2019n\u0131n sahadaki asker\u00ee g\u00fc\u00e7 olarak sorumlulu\u011funa a\u00e7\u0131k\u00e7a i\u015faret eder: Kontrol etti\u011fi co\u011frafyada sivillere y\u00f6nelen b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli \u00f6ld\u00fcrme ve yerinden etmeler \u201ckontrol d\u0131\u015f\u0131\u201d denilerek aklanamaz.<br \/>Bu vurgu, yaz\u0131n\u0131n omurgas\u0131 i\u00e7in de\u011ferli: \u00c7\u00fcnk\u00fc tart\u0131\u015fma, \u201ckim daha ac\u0131 \u00e7ekti\u201d yar\u0131\u015f\u0131na de\u011fil, cezas\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ve g\u00fc\u00e7 bo\u015flu\u011funun sivili nas\u0131l ezdi\u011fine ba\u011flanabilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Y\u00f6ntem: Yakma\u2013bo\u015faltma, korku, g\u00f6\u00e7 yolu ve k\u0131\u015f<\/p>\n\n\n\n<p>Senin notlar\u0131nda ge\u00e7en \u201cT\u00fcrk k\u00f6yleri toplu halde yak\u0131ld\u0131 \/ kad\u0131n-\u00e7ocuk-ya\u015fl\u0131 ayr\u0131m\u0131 yap\u0131lmad\u0131 \/ k\u0131\u015f \u015fartlar\u0131nda kitlesel g\u00f6\u00e7\u201d \u00fc\u00e7lemesi tesad\u00fcf de\u011fil; bu \u00fc\u00e7 y\u00f6ntem birlikte \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan \u015fey \u015fudur:<\/p>\n\n\n\n<p>K\u00f6y\u00fcn yak\u0131lmas\u0131 \u2192 geri d\u00f6n\u00fc\u015f ihtimalini azalt\u0131r<\/p>\n\n\n\n<p>Sivile \u015fiddet \u2192 korkuyu b\u00fcy\u00fct\u00fcr, g\u00f6\u00e7\u00fc h\u0131zland\u0131r\u0131r<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6\u00e7 yolunda k\u0131\u015f, hastal\u0131k, a\u00e7l\u0131k \u2192 \u00f6l\u00fcm say\u0131s\u0131n\u0131 katlar<\/p>\n\n\n\n<p>Bu y\u00fczden 93 Harbi\u2019nin bilan\u00e7osu tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken yaln\u0131z \u201ckatliam\u201d de\u011fil, muhacirlik \u00f6l\u00fcm\u00fc de konu\u015fulur: yani yolda, kampta, k\u0131tl\u0131kta \u00f6lenler.<\/p>\n\n\n\n<p>Say\u0131lar: Tek bir rakama yaslanmadan do\u011fru konu\u015fmak<\/p>\n\n\n\n<p>Burada d\u00fcr\u00fcst ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00e7er\u00e7eve kurmak \u015fart: Rakamlar politikle\u015fir; ama bu, felaketi ink\u00e2r gerek\u00e7esi olamaz.<\/p>\n\n\n\n<p>Justin McCarthy\u2019nin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, 1877\u201378 sava\u015f\u0131nda Bulgaristan M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n\u0131n \u00e7ok b\u00fcy\u00fck kay\u0131plar verdi\u011fini; hem kitlesel ka\u00e7\u0131\u015f hem de \u00e7ok y\u00fcksek \u00f6l\u00fcm ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer (\u00f6r. bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda 515 bin civar\u0131 ka\u00e7\u0131\u015f ve 288 bin \u00f6l\u00fcm gibi rakamlar verir).<br \/>Fakat McCarthy\u2019nin yakla\u015f\u0131m\u0131 akademide sert ele\u015ftirilere de konu olmu\u015ftur; y\u00f6ntem ve yorumlar\u0131n\u0131n \u201ctarafl\u0131\u201d bulundu\u011fu tart\u0131\u015fmalar vard\u0131r.<br \/>Bu ikisini ayn\u0131 anda s\u00f6ylemek, k\u00f6\u015fe yaz\u0131s\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirir: \u201cBu rakamlar tart\u0131\u015fmal\u0131 olabilir; ama tart\u0131\u015fmas\u0131z olan, sivil M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusun kitlesel \u015fiddet ve zorunlu g\u00f6\u00e7le da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Ayr\u0131ca Osmanl\u0131 demografisi ve g\u00f6\u00e7leri \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan Kemal H. Karpat gibi isimlerin, 1877\/78 ve sonras\u0131nda Balkanlardan Osmanl\u0131 topraklar\u0131na b\u00fcy\u00fck M\u00fcsl\u00fcman m\u00fclteci ak\u0131n\u0131n\u0131 vurgulamas\u0131 da ba\u011flam\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131r\u0131r: burada bir \u201cg\u00f6\u00e7 dalgas\u0131\u201d de\u011fil, imparatorlu\u011fu demografik olarak sarsan bir yer de\u011fi\u015ftirme depremi vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cSoyk\u0131r\u0131m\u201d kavgas\u0131 ve k\u00f6\u015fe yaz\u0131s\u0131n\u0131n ak\u0131ll\u0131 yolu<\/p>\n\n\n\n<p>Senin metninde ge\u00e7en ifade (\u201cT\u00fcrk tarih\u00e7ili\u011finde 93 Harbi T\u00fcrk Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u201d) toplumsal haf\u0131zada kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan bir adland\u0131rma. Fakat k\u00f6\u015fe yaz\u0131s\u0131nda etkili olan, kavram\u0131 slogan gibi atmak de\u011fil, okura \u015fu soruyu sordurmakt\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p>K\u00f6y yakma ve geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc imk\u00e2ns\u0131zla\u015ft\u0131rma var m\u0131?<\/p>\n\n\n\n<p>Sivillerin hedef olmas\u0131 s\u00fcreklilik arz ediyor mu?<\/p>\n\n\n\n<p>Zorla din de\u011fi\u015ftirme\/tecav\u00fcz gibi y\u00f6ntemlerle toplulu\u011fun dokusu par\u00e7alan\u0131yor mu?<\/p>\n\n\n\n<p>Sonu\u00e7ta n\u00fcfus yap\u0131s\u0131 kal\u0131c\u0131 bi\u00e7imde de\u011fi\u015fiyor mu?<\/p>\n\n\n\n<p>Bu sorular\u0131n yan\u0131t\u0131 \u201cevet\u201de yakla\u015ft\u0131k\u00e7a, \u201cetnik temizlik\u201d kavram\u0131 daha az tart\u0131\u015fmal\u0131 bir zeminde oturur. Nitekim 1877\u201378 ba\u011flam\u0131nda \u201catrocities and ethnic cleansing\u201d gibi \u00e7er\u00e7eveler, farkl\u0131 kaynaklarda da tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r.<br \/>K\u00f6\u015fe yaz\u0131s\u0131n\u0131n hedefi mahkeme h\u00fckm\u00fc vermek de\u011fil; g\u00f6r\u00fcnmez b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f sivil trajediyi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131lmak olmal\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fcy\u00fck resim: Balkan ulus-devletle\u015fmesi ve \u201cistenmeyen n\u00fcfus\u201d sorunu<\/p>\n\n\n\n<p>93 Harbi\u2019ni yaln\u0131z bir sava\u015f diye okumak eksik kal\u0131r. Bu d\u00f6nem, Balkanlar\u2019da ulus-devletle\u015fmenin h\u0131zland\u0131\u011f\u0131; \u201ckim bu topra\u011f\u0131n asli unsuru\u201d sorusunun, \u00e7o\u011fu yerde silahla cevapland\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7a\u011f\u0131n e\u015fi\u011fidir. M\u00fcsl\u00fcman\/T\u00fcrk n\u00fcfus, baz\u0131 b\u00f6lgelerde \u201cyeni d\u00fczenin istemedi\u011fi\u201d kitleye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Bu noktada \u015fiddet, sadece \u00f6fke de\u011fil, siyasetin arac\u0131 h\u00e2line gelir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu y\u00fczden bug\u00fcn Filibe, Deliorman, Dobruca, Eski Za\u011fra, K\u0131zanl\u0131k, \u015e\u0131pka diye s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerler; birer harita noktas\u0131 de\u011fil, bir haf\u0131za \u00e7izgisidir. Ve o \u00e7izgi bize \u015funu s\u00f6yler: Bir toplumun ac\u0131s\u0131 yeterince anlat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131nda, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ac\u0131s\u0131yla rekabete sokuldu\u011funda, tarih iyile\u015ftirmez; yaray\u0131 derinle\u015ftirir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bug\u00fcne kalan ders<\/p>\n\n\n\n<p>Bu mesele \u201cge\u00e7mi\u015fe tak\u0131l\u0131 kalmak\u201d de\u011fildir. Tam tersine: Cezas\u0131zl\u0131k k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle y\u00fczle\u015fmektir. Sivilin korunmad\u0131\u011f\u0131 her sava\u015f anlat\u0131s\u0131, gelecekte sivili daha kolay hedef yapan bir me\u015fruiyet \u00fcretir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bug\u00fcn yap\u0131lmas\u0131 gereken, iki basit ama zor \u015feyi ayn\u0131 anda ba\u015farabilmek:<\/p>\n\n\n\n<p>Bulgarlar\u0131n 1876 ve 1877\u2019de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ac\u0131lar\u0131 ink\u00e2r etmeden\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>1877\u201378\u2019de M\u00fcsl\u00fcman\/T\u00fcrk sivillerin u\u011frad\u0131\u011f\u0131 \u015fiddeti de \u201cdipnot\u201d olmaktan \u00e7\u0131kararak\u2026<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ek bar\u0131\u015f, tek tarafl\u0131 haf\u0131zayla kurulmaz. Haf\u0131za adil olmazsa, gelecek de adil olmaz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dr. Nedim B\u0130R\u0130NC\u0130 Balkan tarihini okurken bir tuzakla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z: Ac\u0131lar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 \u201ctarih\u201d olur, bir k\u0131sm\u0131 \u201cdipnot\u201d. Oysa dipnotta kalan ac\u0131, daha az ger\u00e7ek de\u011fildir; yaln\u0131zca daha az anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1877\u20131878 Osmanl\u0131\u2013Rus Sava\u015f\u0131 (93 Harbi) s\u0131ras\u0131nda<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":893,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"advanced_seo_description":"","jetpack_seo_html_title":"","jetpack_seo_noindex":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":false,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2}},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-9861","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-yazilar"],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/bulturk.org.tr\/v2\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/nedim-b.jpg?fit=198%2C230&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack-related-posts":[],"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/pc3fMN-2z3","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9861","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9861"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9861\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/wp-json\/wp\/v2\/media\/893"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9861"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9861"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bulturk.org.tr\/v2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9861"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}