İbrahim SOYTÜRK
Demokrasi yalnızca seçim günü sandığa gitmekten ibaretse, vatandaşın siyasal hayattaki rolü birkaç dakikaya sıkışmış demektir.
Oy verirsiniz.
Bir parti veya aday kazanır.
Sonra dört yıl boyunca kararlar sizin adınıza alınır.
Vergiler değişir, bütçeler hazırlanır, şehirler yeniden planlanır, eğitim politikaları belirlenir, uluslararası anlaşmalar yapılır, sosyal politikalar değiştirilir.
Ama vatandaş çoğu zaman bütün bu süreçlerin dışında kalır.
İşte doğrudan demokrasi tartışmasının başladığı yer tam olarak burasıdır.
Asıl mesele, parlamentoyu ortadan kaldırmak değildir.
Asıl mesele şudur:
Millet, egemenliğini yalnızca seçim günü mü kullanmalıdır; yoksa seçimlerin arasında da devlet yönetimine gerçek anlamda katılabilmeli midir?
Bu soru yalnız Bulgaristan’ın değil, bütün çağdaş demokrasilerin önündeki temel sorulardan biridir.
DEMOKRASİNİN EN BÜYÜK AÇMAZI: VATANDAŞ VAR, KATILIM YOK
Bugünün demokrasilerinde garip bir çelişki vardır.
Anayasalar “egemenlik milletindir” der.
Siyasi konuşmalar “millet iradesi” kavramı üzerine kurulur.
Seçim meydanlarında “son sözü halk söyler” denilir.
Fakat seçim bittikten sonra halkın doğrudan söz söyleyebileceği kanallar son derece daralır.
Vatandaş çoğunlukla seyirciye dönüşür.
İktidarı eleştirir.
Muhalefeti eleştirir.
Sosyal medyada görüş bildirir.
Anketlere katılır.
Ama bütün bunların önemli bir bölümü hukuki olarak bağlayıcı değildir.
Bu nedenle modern demokrasilerin sorunu artık yalnızca temsil sorunu değildir.
Katılım sorunudur.
Vatandaş yönetimin nesnesi olmaktan çıkıp karar süreçlerinin öznesi haline gelmedikçe demokrasi eksik kalacaktır.
HALKA DANIŞMA BİR LÜTUF DEĞİL, DEMOKRATİK HAKTIR
Doğrudan demokrasi anlayışının en önemli yönü, halka danışmayı yöneticilerin tercihine bırakmamasıdır.
Çünkü klasik sistemlerde referandum çoğu zaman yukarıdan aşağıya işletilir.
Hükûmet isterse halka gider.
Parlamento isterse bir meseleyi referanduma taşır.
Siyasi sistem uygun görürse vatandaşın görüşünü sorar.
Oysa gerçek doğrudan demokrasi şu soruyu ortaya koyar:
Halk neden yalnızca kendisine soru sorulduğunda konuşabilsin?
Vatandaşın da soru sorma hakkı olmalıdır.
Vatandaşın da gündem belirleme hakkı bulunmalıdır.
Yeterli toplumsal destek oluştuğunda halk da devlete:
“Bu konuyu tartışacaksınız.”
“Bu kanunu yeniden ele alacaksınız.”
“Bu konuda bizim görüşümüzü soracaksınız.”
diyebilmelidir.
İşte demokrasiyi değiştirecek asıl nokta budur.
Çünkü siyasi gücün önemli bir bölümü yalnızca karar vermekten değil, hangi konuların gündeme alınacağını belirlemekten doğar.
GÜNDEMİ SADECE SİYASETÇİLER BELİRLEMEMELİ
Bugün parlamentolara bakıldığında gündemin büyük kısmını siyasi partiler, hükûmetler ve parti yönetimleri belirler.
Vatandaş ise bu gündemin izleyicisidir.
Oysa yeni demokrasi anlayışında vatandaş yalnızca mevcut seçenekler arasında tercih yapmaz.
Yeni seçenek de üretir.
Bir şehirde on binlerce insan önemli bir çevre sorununa dikkat çekiyorsa bu konu belediye meclisinin keyfine bırakılmamalıdır.
Bir bölgede vatandaşlar eğitim, sağlık veya altyapı konusunda ciddi bir talep ortaya koyuyorsa konu yıllarca siyasi bürokrasi arasında beklememelidir.
Toplum belirli bir destek eşiğini aşmışsa mesele siyasal gündeme girebilmelidir.
Bu sistem doğru kurulursa demokrasinin yönü değişir:
Devlet vatandaşa ne istediğini söylemek yerine, vatandaş devlete ne istediğini daha güçlü biçimde anlatmaya başlar.
TEMSİLİ DEMOKRASİ YETMEZ, KATILIMCI DEMOKRASİ GEREKİR
Burada önemli bir ayrım yapılmalıdır.
Doğrudan demokrasi parlamentonun düşmanı değildir.
Her konuda milyonlarca insanın her gün oy kullanması mümkün değildir.
Devletlerin bütçe, güvenlik, diplomasi, teknik düzenlemeler ve günlük idare gibi binlerce konusu vardır.
Bunların uzmanlık gerektiren bölümleri elbette kurumlar tarafından yürütülmelidir.
Fakat ülkenin yönünü değiştiren büyük meselelerde vatandaşın iradesi daha güçlü şekilde devreye girebilmelidir.
Bu nedenle geleceğin modeli yalnızca “doğrudan demokrasi” değil, karma demokrasi olabilir.
Parlamento vardır.
Hükûmet vardır.
Yerel yönetimler vardır.
Ama bunların yanında sürekli çalışan bir halk katılım sistemi de vardır.
Böylece temsil ile doğrudan irade birbirinin rakibi değil tamamlayıcısı olur.
DİJİTALLEŞEN DÜNYADA DEMOKRASİ NEDEN HÂLÂ ESKİ USUL?
Bugün insanlar bankacılık işlemlerini telefondan yapıyor.
Vergilerini dijital ortamda ödüyor.
Şirket kuruyor.
Sağlık kayıtlarına erişiyor.
Devlet kurumlarına elektronik imzayla başvuruyor.
Dünyanın öbür ucuyla saniyeler içerisinde iletişim kuruyor.
Fakat vatandaşın devlet politikalarına katılımı hâlâ çoğu ülkede dört veya beş yılda bir sandık başına gitmekle sınırlı.
Burada doğal bir soru ortaya çıkıyor:
Devlet dijitalleşirken demokrasi neden dijitalleşmesin?
Güvenli elektronik kimlik sistemleri, doğrulanabilir oylama altyapıları ve şeffaf dijital platformlar kurulursa vatandaşın katılımı çok daha kolay hale gelebilir.
Ancak burada teknoloji tek başına çözüm değildir.
Çünkü dijital demokrasi aynı zamanda yeni tehditler getirir.
Siber saldırılar olabilir.
Yabancı müdahaleler olabilir.
Algoritmik manipülasyon olabilir.
Sahte bilgiler hızla yayılabilir.
Bu nedenle dijital demokrasi kurulacaksa yalnızca hız değil, güven esas alınmalıdır.
Bir vatandaş verdiği oyun doğru kaydedildiğine inanmalıdır.
Bir devlet sistemi dışarıdan müdahaleye kapalı olmalıdır.
Denetim bağımsız kurumlar tarafından yapılmalıdır.
Aksi takdirde demokrasi kolaylaşırken meşruiyet zayıflar.
HALKIN HER KARARI DOĞRU MUDUR?
Doğrudan demokrasi savunulurken düşülmemesi gereken en büyük hata şudur:
“Halk karar verirse her karar doğrudur.”
Hayır.
Demokrasi halkın iradesidir ama aynı zamanda hukuk düzenidir.
Çoğunluk bir konuda güçlü olabilir.
Fakat çoğunluk, temel insan haklarını ortadan kaldıramaz.
Bir ülkede yüzde 90 çoğunluk bile bir azınlığın temel haklarını elinden alamamalıdır.
Çünkü demokrasi yalnızca çoğunluğun yönetimi değildir.
Çoğunluğun iradesi ile azınlığın hukukunun birlikte korunmasıdır.
Bu nedenle referandum sistemlerinin üzerinde anayasal güvenlik duvarları bulunmalıdır.
İnsan hakları, temel özgürlükler, eşit vatandaşlık ve hukuk devleti ilkeleri basit çoğunluk oylamasının konusu yapılmamalıdır.
Gerçek demokrasi, çoğunluğa güç verirken azınlığa güvence sağlamalıdır.
BİLGİSİZ REFERANDUM DEMOKRASİ DEĞİL, DUYGUSAL KARARDIR
Doğrudan demokrasinin en büyük risklerinden biri bilgi eksikliğidir.
Ekonomik bir düzenlemenin yüzlerce sonucu olabilir.
Uluslararası bir anlaşmanın diplomatik etkileri bulunabilir.
Bir enerji politikasının maliyeti on yıllara yayılabilir.
Böyle konular birkaç sloganla açıklanamaz.
Bu nedenle bir referandum sistemi kurulacaksa vatandaşın önüne yalnızca “evet” ve “hayır” seçenekleri konulmamalıdır.
Her referandumdan önce bağımsız uzmanlar tarafından hazırlanmış anlaşılır bilgi dosyaları yayımlanmalıdır.
Teklifin maliyeti açıklanmalıdır.
Avantajları anlatılmalıdır.
Riskleri belirtilmelidir.
Karşı görüşlere eşit alan verilmelidir.
Vatandaş yalnızca oy kullanmamalı, bilgiyle oy kullanmalıdır.
Çünkü bilgisiz demokrasi manipülasyona açıktır.
Bilgili demokrasi ise toplumsal aklı büyütür.
SEÇİLMİŞLERİ GERİ ÇAĞIRMA HAKKI DEMOKRASİYİ NASIL DEĞİŞTİRİR?
Doğrudan demokrasi tartışmasının en önemli boyutlarından biri de seçilmişlerin geri çağrılabilmesidir.
Bugün bir milletvekili veya belediye başkanı seçildikten sonra seçmen çoğu zaman bir sonraki seçimi beklemek zorundadır.
Peki ağır bir güven kaybı oluşursa ne olacak?
Seçilen kişi programından tamamen uzaklaşırsa?
Görevini açıkça kötüye kullanırsa?
Seçmeniyle bütün bağını koparırsa?
Yeni demokrasi anlayışı burada çok önemli bir ilke getiriyor:
Seçme hakkının tamamlayıcısı, gerektiğinde geri çağırma hakkıdır.
Ancak bunun da kuralları çok sıkı olmalıdır.
Her siyasi tartışmada geri çağırma süreci başlatılırsa devlet yönetilemez hale gelir.
Bu nedenle yüksek imza eşikleri, belirli süre şartları ve hukuki denetim mekanizmaları gereklidir.
Ama doğru kurulduğunda bu sistem siyasetçinin davranışını değiştirebilir.
Çünkü seçilmiş kişi yalnızca parti liderine değil, doğrudan seçmenine karşı hesap verme zorunluluğu hisseder.
PARTİLERİN GÜCÜ AZALMAZ, NİTELİĞİ DEĞİŞİR
Bazıları doğrudan demokrasinin siyasi partileri zayıflatacağını düşünebilir.
Belki doğru olan bunun tam tersidir.
Kötü çalışan partiler zayıflar.
Vatandaşla bağ kuran partiler güçlenir.
Parti teşkilatlarının görevi yalnızca seçim döneminde oy toplamak olmaktan çıkar.
Vatandaşı bilgilendirmek, politika üretmek, toplumsal talepleri anlamak ve ikna etmek zorunda kalırlar.
Böylece siyasi rekabet sloganlardan programa doğru ilerleyebilir.
Partiler devletin kapısını açan tek anahtar olmaktan çıkar.
Vatandaşın da elinde anahtar bulunur.
İşte bu, demokrasinin gerçek anlamda çoğullaşmasıdır.
BULGARİSTAN İÇİN NEDEN ÖNEMLİ?
Bulgaristan gibi uzun süredir siyasi istikrarsızlık, düşük seçim katılımı, kurumlara güvensizlik ve temsil tartışmaları yaşayan ülkelerde doğrudan demokrasi modelleri özel önem taşır.
Çünkü vatandaş devlete güvenmiyorsa yalnızca yeni parti kurmak yeterli değildir.
Sistemin kendisinin vatandaşa daha fazla alan açması gerekir.
Yerel yönetimlerde halk girişimleri güçlendirilebilir.
Belediye bütçelerinin belirli bölümleri katılımcı bütçelemeyle halka açılabilir.
Ulusal düzeyde belirli sayıda imzayla meclis gündemi zorunlu hale getirilebilir.
Belirli stratejik konularda referandum mekanizmaları kolaylaştırılabilir.
Böylece insanlar siyasetle yalnızca seçim döneminde değil, yıl boyunca ilişki kurmaya başlar.
Bu, demokrasinin kültürünü de değiştirir.
BULGARİSTAN TÜRKLERİ AÇISINDAN YENİ BİR SİYASİ KANAL
Bu sistem Bulgaristan Türkleri açısından da önemli fırsatlar taşıyabilir.
Çünkü bir topluluğun demokratik gücü yalnızca kaç milletvekili çıkardığıyla ölçülmemelidir.
Örgütlenme kabiliyeti, kamuoyu oluşturma gücü ve ortak talepleri siyasi gündeme taşıma kapasitesi de önemlidir.
Türkçe eğitimden kültürel mirasa, bölgesel kalkınmadan altyapıya, yerel yatırımlardan ayrımcılıkla mücadeleye kadar pek çok mesele vatandaş girişimleriyle daha görünür hale getirilebilir.
Böyle bir sistemde toplumun örgütlü olması büyük önem kazanır.
Çünkü dağınık toplum yalnızca oy verir.
Örgütlü toplum ise gündem belirler.
Bu açıdan doğrudan demokrasi yalnızca bir yönetim modeli değil, aynı zamanda toplumsal örgütlenme okuludur.
DEMOKRASİNİN GELECEĞİ: VATANDAŞI DEVLETİN DIŞINDA DEĞİL, İÇİNDE GÖRMEK
- yüzyılın demokrasisi yalnızca seçim sistemlerini tartışmayacaktır.
Asıl tartışma vatandaşın devlet içindeki konumudur.
Vatandaş müşteri değildir.
Vatandaş seyirci değildir.
Vatandaş yalnızca vergi ödeyen kişi değildir.
Vatandaş devletin sahibidir.
Eğer gerçekten devletin sahibiyse yönetim süreçlerinde daha fazla söz hakkına sahip olması doğaldır.
Fakat bu söz hakkı sloganla değil, kurumlarla güvence altına alınmalıdır.
İşte geleceğin demokrasisi burada şekillenecektir.
YENİ BİR DEMOKRASİ FORMÜLÜ
Geleceğin güçlü demokrasisi dört temel sütun üzerine kurulabilir:
Temsil.
Milletvekilleri ve yerel yöneticiler halk adına yönetir.
Katılım.
Vatandaş yasa ve politika süreçlerine öneri sunar.
Denetim.
Yönetimin performansı sürekli olarak toplum tarafından izlenir.
Karar.
Belirli büyük konularda son söz doğrudan millete döner.
Bu dört unsur bir araya geldiğinde demokrasi yalnızca sandık sistemi olmaktan çıkar.
Bir yönetim kültürüne dönüşür.
SON SÖZ: EGEMENLİK MİLLETİNSE, MİLLETİN ELİNDE ARAÇ OLMALIDIR
Demokrasi hakkında yüzlerce güzel cümle kurulabilir.
Ama bütün mesele tek bir soruda düğümlenir:
Millet gerçekten karar mekanizmasının neresindedir?
Eğer vatandaş dört yılda bir oy veriyor, sonra geri kalan zamanda yalnızca gelişmeleri izliyorsa egemenlik eksik kullanılıyor demektir.
Yeni çağın demokrasisi daha cesur olmak zorundadır.
Halka yalnızca “kimi seçiyorsun?” diye sormamalıdır.
Şunu da sormalıdır:
“Nasıl bir ülke istiyorsun?”
“Bu karar hakkında ne düşünüyorsun?”
“Bu yasayı kabul ediyor musun?”
“Bu yöneticinin görevine devam etmesini istiyor musun?”
“Devletin öncelikleri ne olmalı?”
İşte demokrasi burada derinleşir.
Sandığın kapağı kapandığında halkın sesi susmamalıdır.
Tam tersine asıl demokrasi o zaman başlamalıdır.
Çünkü gerçek halk egemenliği yalnızca oy vermek değildir.
Söz söylemek, gündem belirlemek, denetlemek ve gerektiğinde kararın kendisine ortak olmaktır.
Belki de geleceğin demokrasisini anlatacak en doğru dört kelime şunlardır:
Seç. Katıl. Denetle. Karar ver.